dinsdag 26 mei 2009

Technische analyse: de schijn van eenvoud

Bestudering van koersgrafieken biedt veel beleggers houvast in onzekere markt, maar 'voorspellende waarde is gering'

In deze turbulente beurstijden zoeken veel beleggers hun heil in technische analyse. Is dit wichelroedelopen, of verstandig? 'De modellen zijn niet zaligmakend.'

Amsterdam
Niets in de beleggingswereld is zo controversieel als technische analyse of 'charting'. Het signaleren van beurstrends op basis van historische koersgrafieken kent fanatieke aanhangers en felle tegenstanders. Een tussenweg lijkt er niet te zijn, er zijn gelovers en niet-gelovers.

De gelovers hebben een algemeen wantrouwen ten opzichte van fundamentele economische cijfers en gerapporteerde bedrijfscijfers. Zij zien de kredietcrisis als bevestiging van hun achterdocht.

Volgens de tegenstanders zijn chartisten 'wichelroedelopers' die lijnen trekken in de hoop op steun- en weerstandsniveaus te stuiten. Deze critici vergelijken technische analyse met de dagelijkse horoscoop. Ook wijzen zij erop dat de techniek een zelfbevestigende voorspelling is, een 'selffulfilling prophecy'. Iedereen kijkt naar dezelfde lijnen, steunen en weerstanden, en als een groot deel van de markt daarop handelt, komt het ook uit, stellen zij.

'Als dat zo was, zou je dus altijd naar de technisch analisten moeten luisteren', zegt Royce Tostrams, een van de bekendste technisch analisten van Nederland. 'Maar wij maken ook fouten, anders waren we allemaal rijk', relativeert hij. Maar gelovers of niet, 'zo'n beetje iedere Nederlandse bank heeft tegenwoordig een of meerdere technisch analisten in dienst'.

Volgens Michel van der Stee van Van Lanschot Bankiers heeft dat te maken met de vraag van klanten. 'De markt vraagt om mensen die voorspellingen doen, maar niemand weet waar de beurs naartoe gaat.' Van der Stee is zelf 'geen fan' van deze vorm van analyseren, want de voorspellende waarde noemt hij gering. 'Ik ken geen enkele technisch analist die bij een AEX van 200 punten zei dat ik nu moest instappen.'

Toch geeft ook hij aan dat de markt erdoor wordt beïnvloed. 'Zeker op belangrijke niveaus zie je dat beleggers er rekening mee houden. Des te meer mensen erin geloven, des te beter het werkt.'

De opkomst van internet heeft de technische analyse een steun in de rug gegeven. De belegger kan nu kiezen uit een overdaad aan softwarepakketten waarmee van achter het scherm thuis de lijnen, bodems en weerstanden in eigen grafieken kunnen worden geplaatst. 'Voor euro 5oo heb je een geweldig softwarepakket en kun je in principe aan de slag', zegt Tostrams.

Harry Geels is technisch analist van vermogensbeheerder Inmaxxa uit Naarden. Hij studeerde beleggingsleer aan de VU in Amsterdam en studeerde af op het onderwerp. Hij schreef in 2000 het boek Beleggen met technische analyse. Geels beaamt dat het voor kleine beleggers wel erg makkelijk is om zelf aan de slag te gaan. 'Het heeft de schijn van eenvoud. Een belegger die zich fundamenteel wil verdiepen in één fonds, heeft daar een complete dagtaak aan, terwijl je met technische analyse alleen de koersontwikkeling hoeft te volgen.'

Daar waar fundamenteel analisten naar de achtergronden van bedrijven kijken, bestuderen technisch analisten alleen de grafieken en combineren dit met informatie uit de markt, zoals de historische prijsontwikkeling en omzetten. Chartisten gaan ervan uit dat het gedrag van mensen en beleggers gelijk blijft. In dat gedrag zit een patroon - van paniek tot euforie - en dat herhaalt zich. Simpel gezegd proberen technisch analisten op basis van gedrag uit het verleden de strijd tussen de kopers en verkopers in de toekomst te voorspellen.

Het is daarmee een tegenhanger van de wetenschappelijk onderbouwde efficiënte-markthypothese, die stelt dat alle publieke informatie en toekomstverwachtingen in de koers zijn verwerkt.

Daarmee komen de tekortkomingen van technische analyse in beeld. Geels wijst erop dat technisch analisten de neiging hebben een trend te lang door te trekken. Als koersen een opwaartse lijn vertonen, kunnen ze nog hoger en andersom. 'Als de AEX met 60% is gedaald, zijn er analisten die de trend neerwaarts doortrekken en bijvoorbeeld een koersdoel van 50 punten afgeven. Daarmee worden fundamentele waarden geheel genegeerd.'

Een ander minpunt is het ontdekken van een draai in de trend. Want om een ommekeer in het sentiment te signaleren, moet de koersontwikkeling aan een aantal voorwaarden voldoen. 'Het duurt even voordat je een nieuwe trend ontdekt', legt Geels uit.

De grote Nederlandse pensioenfondsen zeggen technische analyse niet mee te nemen in de aankoopbeslissingen. Volgens een woordvoerder van PGGM gebeurt dit alleen op fundamentele basis. Ook het ABP zegt de theorie niet te gebruiken, maar voegt er in een schriftelijke reactie wél cryptisch aan toe dat het 'tactisch gezien goed is om kennis te nemen van de technische grafiek, maar ook niet meer dan dat'.

Volgens Jeroen Vetter van SNS Fundcoach nemen ook deze grote beleggers grafiekanalyse wel degelijk mee in aan- en verkoopbeslissingen. 'Ze noemen het dan alleen anders, zoals tactische allocatie of kwantitatieve analyse.' Als voorbeeld wijst Vetter op Fidelity, een vermogensbeheerder waar ook Nederlandse pensioenfondsen geld aan uitbesteden. Ofschoon Fidelity altijd op fundamentele basis beleggingsbeslissingen neemt, heeft het toch technisch analisten in dienst. 'Dan gaat het om aandelen waar de beheerder toch al voor een lange tijd in wil zitten. De technisch analist geeft dan zijn mening over het moment waarop het aandeel moet worden aangekocht, maar de portefeuillebeheerder neemt uiteindelijk de beslissing.'

Beleggingsfondsen op basis van technische analyse zijn er al langer. Het JPMorgan Highbridge Statistical Market Neutral-fonds werkt met een model dat is gebaseerd op zogenoemde strategische arbitrage, een model waarbij op basis van historische gegevens wordt gehandeld. Een ander voorbeeld is het Man Investments AHL Diversified Markets EU-fonds. De portefeuillebeheerders handelen op de trend van dat moment, of die nu neerwaarts of opwaarts is.

Een fonds dat vorige maand in het nieuws kwam, is Transtrend van Robeco die werkt volgens zogeheten 'managed futures'. Met de inzet van complexe computermodellen speculeert het op kortstondige trends in nagenoeg alle markten. Met iets meer dan 4% van het beheerde vermogen was Transtrend goed voor 38% van de opbrengst van Robeco over 2008.

Volgens Vetter is technische analyse niet meer weg te denken, maar zijn er wel beren op de weg. 'De modellen zijn niet zaligmakend en het gevaar is dat beleggers er blind op vertrouwen. Vorig jaar sloegen allerlei computermodellen compleet op hol, werd er gekocht als er verkocht moest worden en andersom. En de meeste technisch analisten zagen de crisis toch ook niet aankomen?'

Arnold Tankuş
© 2009 Het Financieele Dagblad

zaterdag 23 mei 2009

IEA pleit voor extra stimulansen duurzame energie

Amsterdam
Door de kredietcrisis dalen de investeringen in duurzame energie dit jaar aanzienlijk. Overheden moeten daarom nu ingrijpen, waarschuwt Fatih Birol, chef-econoom van het Internationale Energie Agentschap (IEA) in Parijs.

In totaal wordt dit jaar wereldwijd 38% minder geld gestoken in wind-, zonne- en andere vormen van duurzame energie. Volgens Birol moeten overheden minstens zes keer zoveel geld steken in duurzame energie om de technologie te stimuleren en de jonge sector commercieel rendabel te maken.

Birol schreef een rapport over de effecten van de kredietcrisis op de energiemarkt. Zondag en maandag legt hij aan de leiders van de G8 die bijeenkomen in Rome de uitkomsten voor.

'Ik zal ze adviseren om dit probleem serieus op te vatten. Het is nu tijd om in duurzame energie te stappen', zegt Birol in een interview met deze krant. 'Als deze trend doorzet, hebben we binnen enkele jaren een enorm groot energieprobleem.'

De klimaatverandering zal de komende jaren namelijk hard doorzetten, zegt Birol. 'Volgens de laatste berekeningen zal de temperatuur de komende decennia met circa 6 graden Celsius stijgen.'

Volgens Birol is juist de duurzame energiesector extra gevoelig voor de kredietcrisis omdat veel technieken nog in de kinderschoenen staan. De sector moet daarom worden gesteund. 'Ze hebben al stappen gezet, maar het is nog lang niet genoeg.' Die steun heeft de oliesector niet nodig, want daar gaat het om een 'oude en gevestigde industrie'.

Toch voorziet de macro-econoom van het IEA ook voor de oliesector de komende vier tot vijf jaar grote problemen. Door de wereldwijde recessie en de dalende vraag naar olie, hebben oliemaatschappijen de investeringen dit jaar met 21% verlaagd. Dit komt overeen met circa $100 mrd. 'Ook de investeringen in olie liggen momenteel niet op het juiste niveau. Hierdoor worden er dagelijks twee miljoen vaten olie minder geproduceerd. Dit komt bovenop de vier miljoen vaten per dag die verdwijnen doordat diverse olieprojecten met soms wel achttien maanden of meer zijn vooruitgeschoven. In sommige gevallen zijn ze zelfs helemaal geschrapt', legt Birol uit.

Mocht de economie weer aantrekken, dan kan de prijs van olie in korte tijd hard oplopen. Birol verwacht dat vooral de vraag vanuit de opkomende markten als India en China dan sterk gaat stijgen. 'De markt kan door het terugschroeven van de investeringen de vraag naar olie niet aan, waardoor de prijzen gaan oplopen. Voordat de productie weer op peil is, zijn we maanden - wellicht zelfs jaren - verder.' Birol noemt dit een grote bedreiging voor de economie. Een mogelijk pril herstel kan door een 'spike' in de olieprijs weer teniet worden gedaan.

Vorig jaar juli bereikte de prijs van een vat olie van 159 liter een record van $147. Door de kredietcrisis zakte de prijs binnen enkele maanden naar $ 40. De jongste weken kruipt de prijs langzaam omhoog en kost een vat circa $60.

Arnold Tankuş
© 2009 Het Financieele Dagblad

Video: The Guardian: George Monbiot meets Fatih Birol

De turbo uitgelegd

'Met een turbo of sprinter snap ik eerlijk gezegd niet waarom beleggers nog aandelen kopen', zegt Leo Rijnhout. De docent beleggingsleer schreef het boek 'Haal het beste uit turbo's, speeders en sprinters'.

De turbo heeft de laatste paar jaar vooral bij de particuliere beleggers sterk aan populariteit gewonnen. Niet voor niets, vindt Leo Rijnhout: 'Ik vind de turbo oprecht een prachtig product. Het zit goed in elkaar. Ik heb dan ook veel waardering voor de bedenkers. Met name voor de belegger met een korte horizon is het een mooi instrument om mee te beleggen.'

Rijnhout, die doceert aan de Hogeschool INHolland, schreef in 2003 het boek Beleggen met opties waarin hij de werking van de optie uitlegt en verschillende optiestrategieën verduidelijkt. Een boek over turbo's is daarom een logische opvolger. Er zijn inmiddels enkele instructieboekjes over dit beleggingsproduct uitgegeven, maar een uitgebreid boek over de werking van de turbo was er nog niet. Overigens kwam het idee niet uit de hoge hoed van Rijnhout. 'Mijn uitgever vroeg me of ik er trek in had om dit te schrijven. Ik ben docent en ik vind dat beleggers gebaat zijn bij een heldere uitleg, dus daarom wilde ik het graag doen.'

Gebrekkige kennis

Want aan de kennis van beleggers schort het nogal, vindt Rijnhout. De docent gaf eerder voor beursplatform Euronext door het hele land heen lezingen over beleggen. Toen al viel het hem op dat er beleggers zijn die al jaren actief op de beurs handelen en toch niet exact weten waar ze in beleggen of hoe het product werkt. 'Uit diverse onderzoeken in de VS blijkt dat 90% van de particuliere beleggers verlies maakt. Dat is nogal wat. Meestal komt dat door gebrek aan kennis hoe producten precies in elkaar zitten.'

Beginnende beleggers adviseert hij eerst 'droog te oefenen' bij de diverse beleggingstoernooien die op het internet zijn te vinden, zoals het turbotoernooi en de optiecompetitie. 'Dan heb je een veel beter idee hoe een optie of turbo werkt en kun je echt aan de slag.' In het boek legt Rijnhout uit hoe een turbo of speeder in elkaar steekt. Hij geeft voorbeelden van diverse strategieën en hij behandelt een aantal scenario's hoe een turbo kan aflopen. Daarnaast komt hij ook terug op enkele optiestrategieën. Rijnhout handelt zelf zowel in opties als turbo's. Al hebben de laatste zijn voorkeur. 'Je hebt minder investering nodig om aan de slag te gaan', noemt Rijnhout als eerste voordeel van de turbo. Want de uitgever van een turbo of sprinter financiert een groot deel van de aankoop, alleen de kosten boven de uitoefenprijs moeten worden betaald door de belegger.

Voordelen turbo

De derivaten lijken veel op een optie, maar met een groot verschil. Een optie kent een aflooptijd, de zogeheten expiratiedatum, terwijl de sprinter gebruikmaakt van een zogeheten 'stop-loss'. Daalt de onderliggende waarde onder de afgegeven prijs, dan loopt de long af. Bij een short is het omgekeerde het geval. Zolang de stop-loss niet wordt gebroken, blijft de sprinter verhandelbaar. De belegger moet alleen betalen voor het deel boven de stop-loss, de aankoop wordt gefinancierd door de uitgevende partij. Eigenlijk wordt er dus belegd met geleend geld. Een ander voordeel van dit beleggingsinstrument is volgens Rijnhout dat de belegger een simpele keus hoeft te maken. 'Het is omhoog of omlaag. Je hebt eigenlijk geen adviseur meer nodig. Daarnaast zijn de transactiekosten relatief laag.'

Ofschoon Rijnhout erg enthousiast is over het product turbo, vindt hij toch dat beleggers een gespreide portefeuille moet aanhouden. Iets wat hij ook zijn studenten voorhoudt. 'Vorige week kwam een student naar me toe die met opties in één week een rendement van 33% had behaald. Dat is natuurlijk een geweldig resultaat, maar met een portefeuille vol met opties was hij niet geslaagd voor zijn opdracht.'

Arnold Tankuş
© 2009 Het Financieele Dagblad

woensdag 20 mei 2009

Slaap lekker

Beleg tijdens een economische neergang in defensieve aandelen. Het is een degelijk advies dat bij economische tegenwind steevast wordt gegeven. Defensieve bedrijven weten ook in tijden van een recessie de winst op peil te houden en zijn daarom een 'veilige haven', is de achterliggende gedachte.

Unilever behoort tot deze categorie omdat de consument ook in een recessie levensmiddelen blijft kopen. Supermarktconcern Ahold is defensief omdat mensen de dagelijkse boodschappen blijven doen. Bierbrouwer Heineken is momenteel wellicht zelfs extra defensief, omdat men in zware tijden net iets vaker naar een flesje bier grijpt.

Ook telecombedrijf KPN behoort tegenwoordig tot de defensieve waarden, want ook in tijden van recessie blijft de consument bellen. Overigens blijkt dat laatste niet geheel te kloppen. Zo liet KPN vorige maand nog weten dat het zijn omzetdoelstelling voor 2010 heeft losgelaten omdat de recessie in toenemende mate neerslaat op verschillende bedrijfsonderdelen. Zakelijke klanten breken steeds vaker contracten open en investeringsbeslissingen worden vooruit geschoven.

Terwijl het overgrote deel van de aandelen tot maart van dit jaar forse klappen kreeg, bleven deze fondsen er relatief goed bijliggen. Maar nu de beurzen aan een opmars bezig zijn, presteren deze aandelen minder.

Zo bereikte de AEX-index op 9 maart een dieptepunt van 200 punten en sloot KPN die dag op euro 10. Gisteren noteerde de graadmeter een slotstand van 260 punten, een winst van 30% sinds het dieptepunt, en stond KPN op een koers van euro 9,58.

Hetzelfde beeld zien we terug bij Ahold, waarvan de koers de afgelopen weken nauwelijks in beweging is gekomen. Uitzonderingen bevestigen de regel, want bierbrouwer Heineken kende wel een aardig herstel van circa euro19 tot euro 25,79 gisteren. Ook Unilever profiteerde van het verbeterde sentiment en steeg van euro 13,50 naar euro 17,19.

Deze koersoplevingen vallen in het niet als wordt gekeken naar aandelen waarvan bijna iedere analist zei dat de belegger er vanaf moest blijven. Begin maart werd nog gesproken over de nationalisatie van ING en zakte de koers van de bank-verzekeraar naar een dieptepunt van euro 2,50. Gisteren sloot ING op euro 8,07, een klim van meer dan 200%. Verzekeraar Aegon veerde op van euro 1,50 naar euro 4,74, eveneens een stijging van meer dan 200%

Beleg in tijden van recessie in defensieve aandelen lijkt een goed advies, maar de mooiste rendementen zijn weggelegd voor de belegger die meer risico neemt. Daarentegen hebben de beleggers in defensieve waarden het afgelopen jaar vast een betere nachtrust gehad. En dat genoegen is voor sommigen niet in geld uit te drukken.

Arnold Tankuş
© 2009 Het Financieele Dagblad

vrijdag 15 mei 2009

Energiebeurs APX ziet volumes toenemen

Amsterdam
De Brits-Nederlandse energiebeurs APX is optimistisch over het lopende jaar wegens een forse stijging van de handelsvolumes. Dit is te danken aan de onlangs volledig overgenomen derivatenbeurs Endex. APX rapporteerde gisteren de resultaten over 2008.

Het bedrijf heeft vorig jaar ruim een derde minder winst geboekt. De nettowinst kwam uit op euro 4,9 mln, tegen euro 7,5 mln een jaar eerder. De omzet daalde met 4% naar euro 25,6 mln. De 35% lagere winst is voor een groot deel toe te schrijven aan een last van euro 1,7 mln op de gasactiviteiten in de Belgische kustplaats Zeebrugge.

De volumes zijn er 'armoedig', aldus APX. 'Wij hebben een positie ingenomen op volumeprojecties die niet zijn waargemaakt', aldus financieel topman Lucas Schmeddes 'De projecties zijn door ons te optimistisch ingeschat. Operationeel zijn de cijfers goed, maar dit is duidelijk het grootste pijnpunt.'

Volgens Schmeddes zijn de lage volumes te wijten aan infrastructurele problemen rond gasleveringen en de regelgeving in België. Die regels worden volgend jaar aangepast, waarna APX alsnog hoopt te profiteren van de aanwezigheid in Zeebrugge. 'De beurs is een soort vliegwiel dat moeilijk op gang te krijgen is. Wij dachten dat dit sneller zou gaan.'

APX, dat netwerkbedrijf Tennet en Gasunie als grootste aandeelhouders heeft, wil in Zeebrugge aanwezig blijven teneinde in de gasmarkt, in jargon bekend als de TTF-markt, een actieve rol te kunnen blijven spelen. Zeebrugge wordt door APX gezien als een belangrijke verbinding in de driehoek Nederland, België en het Verenigd Koninkrijk.

Naast de afschrijving had APX wegens zijn activiteiten tevens last van een lager Brits pond. APX dekt valutaschommeling niet af. Doordat APX een flink aantal activiteiten in Groot-Brittannië heeft, maar de cijfers in euros rapporteert, spreekt het bedrijf van een 'natuurlijke hedge'. Hierdoor bleef het negatieve valuta-effect binnen de perken.

De kredietcrisis heeft nauwelijks effect gehad op de energiebeurs, zei bestuursvoorzitter Bert den Ouden gisteren. 'De producten die op onze beurs worden verhandeld, zijn transparant en liquide. Daarnaast is het overgrote deel van de financiële partijen die in andere marken zijn verdwenen, bij ons nog steeds actief.'

De topman heeft vertrouwen in het lopende jaar, wegens een flinke stijging van de volumes in het eerste kwartaal. Voor een groot deel is dit te danken aan de overnam van derivatenbeurs Endex, waar termijncontracten worden verhandeld. APX betaalde euro 20 mln voor Endex, waarvan de overname pas half december werd afgerond.

APX lobbyt in Brussel en Den Haag voor extra regels voor de gasmarkt zoals bijvoorbeeld de behandeling van kredietrisico's. In de visie van Den Ouden moet de handel in gas de komende jaren dezelfde kant op gaan als de handel op de stroommarkt. Deze kenmerkt zich door integratie op Europees niveau.

Arnold Tankuş
© 2009 Het Financieele Dagblad

donderdag 14 mei 2009

Soepelere bankafspraak Océ

Limburgs bedrijf kan reorganisatie doorzetten en schrapt nog eens 550 banen

Amsterdam
Océ heeft van zijn banken per direct soepelere voorwaarden gekregen over de schuldlimiet. Met het aangepaste bankconvenant kan de Limburgse producent van printers en kopieermachines de geplande reorganisatie uitvoeren.

In de nieuwe afspraken moet Océ ervoor zorgen dat voor het einde van deze maand de nettoschuld niet boven de 3,25 maal het brutobedrijfsresultaat uitkomt. In het oude convenant was de limiet voor deze ratio 3. Vanaf 1 juni aanstaande mag dit plafond oplopen tot 3,5.

Het bedrijf moet er wel voor zorgen dat de ratio voor maart 2010 weer wordt teruggebracht naar 3,25. In een volgende stap moet ze voor juni 2010 verder worden verlaagd naar 3. Als het Océ lukt om de schuldratio onder de 2,5 te krijgen, kan het over 2009 en 2010 ook weer dividend uitkeren.

De aanpassing van het convenant houdt in dat het concern de reorganisatiekosten met terugwerkende kracht tot 1 maart 2008 buiten beschouwing mag laten voor de berekening van de verhouding tussen bedrijfsresultaat (ebitda) en schuld. Dit geldt alleen in het geval als de kosten per kwartaal hoger zijn dan euro 2,5 mln.

'Het nieuwe convenant is een logisch gevolg van de herstructureringen die Océ wil doorvoeren', zegt analist Niels de Zwart van Fortis Bank Nederland. 'Het bestaande convenant kende een definitie die vrij ongebruikelijk was. Nu heeft Océ meer ruimte.' De Zwart geeft aan dat Océ met een herstructurering een bijzondere last moet nemen. 'Dat is een significant hoog bedrag, waardoor ze het convenant zouden breken.'

Océ wil met reorganisaties dit en volgend jaar in totaal euro 64 mln besparen. Het grootste deel, zo'n euro 44 mln, moet dit jaar worden gehaald. De reorganisatie kost Océ ook geld. Het bedrijf verwacht dat het schrappen van banen in 2009 euro 45 mln gaat kosten. In totaal hoopt Océ, inclusief de maatregelen die vorig jaar werden genomen, de kosten dit jaar met euro 124 mln te reduceren.

Door kostenreducties wist Océ de markt in het eerste kwartaal te verrassen met een winst van euro 15,3 mln, terwijl analisten rekening hielden met verlies.

Ofschoon analist De Zwart de stap van Océ begrijpt, ziet hij ook een minpunt. 'Het geeft wel aan dat Océ voorlopig nog geen verbetering in de markt ziet en daar werd toch wel op gehoopt.'

Volgens Océ lopen de kosten door het aangepaste convenant met 1,6 procentpunt op, vergeleken met 2008. Mocht Océ dit of volgend jaar winst maken of bijvoorbeeld vastgoed van de hand doen, dan wordt de opbrengst ervan gebruikt om schulden te reduceren.

Naast de vernieuwde afspraken over de schulden, liet het bedrijf uit Venlo weten nog eens achthonderd arbeidsplaatsen te schrappen. Dit is inclusief de al eerder aangekondigde tweehonderdvijftig werkplekken bij de fabriek in het Duitse Poing. Océ schrapte het afgelopen jaar al 1250 banen.

Arnold Tankuş
© 2009 Het Financieele Dagblad