donderdag 9 oktober 2008

Renteactie biedt beurzen geen soelaas

Angst voor recessie bij beleggers groter dan opluchting over gecoördineerde actie van centrale banken

Amsterdam
De gecoördineerde renteverlaging van zes centrale banken zorgde gistermiddag slechts voor een zeer kortstondige opluchting op de aandelenmarkten. De zorgen om een diepe recessie door de gevolgen van de kredietcrisis telde voor de markt zwaarder. Opnieuw zakten wereldwijd de graadmeters hard weg.

Aan het einde van de handelsdag stonden de Europese indices wederom diep in het rood. In Frankfurt daalde de DAX 5,9%, in Parijs verloor de CAC 6,3% en in Londen zakte de FTSE met 5,2%. In België verloor de Bel 20 7,4%. De Europese Dow Jones Stoxx 600 staat inmiddels 35% lager dan aan de start van dit jaar.

De beurzen in Azië kenden woensdagnacht al een dramatische sessie. De Nikkei in Japan leverde bijna 10% in, het zwaarste verlies sinds oktober 1987. De beurzen in Seoul, Hongkong en Australië noteerden allemaal verliezen van meer dan 5%. In Rusland en Indonesië werden de beurzen na forse koersdalingen gesloten.

Wall Street opende woensdag voor de zesde handelssessie op rij lager. Voor de S&P 500 is het sinds 2002 niet meer voorgekomen dat zes handelsdagen achtereen verliezen werden geboekt. 'De realiteit is dat deze enorme puinhoop meer tijd gaat kosten dan iedereen wil', aldus fondsbeheerder Matthew Kaufler van Clover Capital Management in New York. 'Voor het eerst in meerdere decennia staat een consumentenrecessie voor de deur', stelt Kaufler tegenover persbureau Bloomberg.

Volgens Jeffrey de Graaf van ISI Group, in de VS gezien als een van de topanalisten in de markt, is de huidige daling op de aandelenmarkten pas halverwege. 'De grote zorg is dat we afstevenen op een recessie', aldus De Graaf. 'Het eerste wat we nu zien, is het ontmantelen van de bubbel, dan volgt als tweede stap een recessie.' Ofschoon De Graaf geen bodem wil noemen, geeft hij aan dat in een klassieke bearmarkt de aandelenmarkten vanaf de top met 40 tot 50% kunnen dalen.

Gisteren liep in de Verenigde Staten het verbod op het shorten - het verkopen van aandelen die niet in bezit zijn - van 980 financiële beursfondsen af. De maatregel, die op 18 september werd ingevoerd, zette geen zoden aan de dijk, want de aandelen zijn in deze periode 16% gedaald.

De handelsdag begon in Europa met dieprode uitslagen met dalingen variërend van 8% tot 10%. De AEX-index stond in de ochtend op een dieptepunt van 280 punten. De gecoördineerde renteverlaging stuurde de beurzen in een rap tempo omhoog, waardoor de verliezen grotendeels werden weggewerkt. Het duurde slechts één uur, daarna begonnen de koersen weer weg te glijden om uiteindelijk op de laagste niveaus van de dag te sluiten.

'Er was zeker in de ochtend sprake van een paniek die ik in vijftien jaar niet meer heb gezien. Even was er het gevoel om de schermen maar op zwart te zetten', reageerde optiehandelaar Marcel Hendriks. Hij denkt dat de renteverlaging van de centrale banken de markten zou moeten helpen, al zegt Hendriks op dit moment nergens meer zeker van te zijn: 'Een paar dagen van stabiele of licht stijgende koersen zou al heel prettig zijn, want de markt blijft uitermate nerveus'.

De Federal Reserve verlaagde gisteren de rente met 50 basispunten naar 1,5%. In Canada bedraagt deze nu 2,5%. De Europese Centrale Bank (ECB) zette het belangrijkste rentetarief op 3,75%, de Bank of England verlaagde de basisrente naar 4,5% en in Zweden bedraagt de rente nu 4,25%. De Bank of China verlaagde de rente voor de tweede keer in drie weken naar een niveau van 6,93%. Een dag eerder verlaagde de centrale bank van Australië de basisrente met 100 basispunten van naar 6%.

'Je ziet wel vaker dat een ingreep als deze in eerste instantie een averechtseffect heeft. Vandaag verzandde de stap van de centrale banken in schoonheid', zegt handelaar Rik Zwaneveld van AFS Brokers. Voor beleggers is het volgens de handelaar 'een overlevingstocht geworden waarbij het onmogelijk is geworden om ongeschonden uit de strijd te komen'.

De rentevergoedingen op staatsobligaties daalden na het besluit van de centrale banken om in een gezamenlijke stap de rente te verlagen. Het rendement op een tweejarige Duitse staatsobligatie, dat omgekeerd beweegt aan de koers van de obligatie, daalde voor het eerst sinds maart van dit jaar naar een renteopslag van 3,05%. Het verschil tussen het tweejarig en het tienjarig Duitse schatkistpapier - de spread - liep gisteren op naar 77 basispunten. Een dergelijke spread is sinds de introductie van de euro in 1999 niet meer gezien.

Arnold Tankuş
© 2008 Het Financieele Dagblad

woensdag 8 oktober 2008

Acht redenen van Dr. Ed om optimistisch te zijn

De pessimisten zijn momenteel in de meerderheid. Econoom Ed Yardeni, voormalig hoofdeconoom van Deutsche Bank ziet het nog wel zitten.

Amsterdam
1 De financiële systemen in zowel de Verenigde Staten als Europa worden zeer snel geherstructureerd. De zwakken worden of overgenomen door de sterken of zijn genationaliseerd. Anders worden ze, expliciet of impliciet, gesteund door de overheid.

2 Ondanks de volgens Yardeni vele nadelen van het reddingsplan van de Amerikaanse overheid van $700 mrd om slechte leningen op te kopen van banken, zou het toch kunnen werken, denkt hij. De staat heeft nu toegang tot een grote som geld dat kan worden gebruikt om weer een prijs te maken in markten waar de handel compleet is opgedroogd. Dit zou voor een herstel van de handel kunnen zorgen.

3 Dat de centrale banken wereldwijd extra geld in de markt pompen om zo de liquiditeit te bevorderen moet volgens de kleurrijke Yardeni zijn vruchten gaan afwerpen. Dr. Ed is ook voorstander van een gecoördineerde renteverlaging om de markten tot rust te kunnen brengen.

4 Overheden die garant staan voor spaargelden en kredieten kunnen het vertrouwen in het banksysteem herstellen. De Ieren en Grieken gingen vorige week al over tot deze maatregel. Duitsland deed dit afgelopen weekend. Andere landen verhogen de spaargarantie.

5 De Amerikaanse beursautoriteit, de SEC, zou de zogeheten 'market to market accounting' moeten opschorten totdat de kredietcrisis voorbij is. Dit wil zeggen dat de marktwaarde van bezittingen niet langer moet worden vastgesteld op één peildatum. Hierdoor hoeft er niet dagelijks te worden afgeschreven, waardoor de neerwaartse spiraal niet langer wordt versterkt.

6 Er is nog altijd een enorme hoeveelheid aan goed verhandelbare effecten tegen een rente van bijna 0%. Aandelen zijn volgens Yardeni nu supergoedkoop als je er als belegger van uitgaat dat de wereld gewoon zal blijven draaien. Als beleggers tot deze conclusie komen, en de vraag is wanneer dan, kan er een enorme opluchtingsrally komen, verwacht de econoom.

7 Veel opkomende markten hebben de afgelopen jaren grote hoeveelheden reserves opgebouwd. Yardeni verwacht dat zij dit geld in de economie zullen pompen om sociale en politieke onrust te voorkomen. Dit geldt met name voor China.

8 De prijs van olie zou rond de huidige, relatief lage niveaus moeten stabiliseren, als de wereld niet in een grote recessie belandt. Deze prijs is nog altijd voldoende voor enorme omzetten voor de olie-industrie. Maar de benzineprijs voor Amerikanen gaat dan weer richting de $ 3 per gallon, waardoor de inflatie zal dalen.

Arnold Tankuş
© 2008 Het Financieele Dagblad

Daling S&P 500 grootste ooit

Zelfs in de jaren dertig waren de koersdalingen niet zo groot als in de laatste weken

Amsterdam
Zelfs ten tijde van de Grote Depressie in de jaren dertig waren de koersdalingen niet zo groot als de klappen die de beurzen de afgelopen weken hebben opgelopen.

De Amerikaanse graadmeter S&P 500 kent zelfs het slechtste decennium uit de geschiedenis. Alleen al dit jaar verdween er voor $ 6000 mrd aan beurswaarde. De S&P, die door de brede samenstelling door veel marktpartijen wordt gezien als een betrouwbaardere graadmeter dan de Dow-Jonesindex, daalde deze maand 10% en staat daarmee nu 17% lager dan in 2000.

Die krimp van 17% is de grootste daling in meer dan zeventig jaar, becijferen medewerkers van de Stern School of Business van de Universiteit van New York.

'Dit is veruit de zwartste pagina uit de financiële wereldgeschiedenis', zegt de 85-jarige Joseph Granville. Hij publiceert al 45 jaar de nieuwsbrief The Granville Market Letter from Kansas. 'We zitten in oktober en de markten crashen. Wat we nu zien is complete, algehele ontmoediging.'

De S&P stond een jaar geleden nog op een recordniveau van 1565,15 punten. Het was de piek van een vijf jaar durende bullmarkt waarin beleggers de verliezen wisten weg te poetsen van het uiteenspatten van de internetzeepbel aan het begin van dit decennium. Sindsdien is de index - inclusief dividend - met 31% gedaald naar een stand van 1056,89 afgelopen maandag. Daarmee kwam de S&P uit op de laagste slotstand sinds november 2003.

Terwijl aandelen onderuit zijn gegaan, hebben de Amerikaanse staatsleningen sinds 2000 een rendement behaald van 86%, berekenen persbureau Bloomberg en de Universiteit van New York.

Ondanks de koersdalingen, het omvallen van zakenbanken en het overheidsingrijpen bij Freddie Mac, Fennie Mae en AIG, is er nog geen economische crisis, zoals de Grote Depressie in de jaren dertig. Die ontstond na de beurskrach van 24 oktober 1929. Maar liefst 7000 banken vielen in die periode om. De economie van de VS kromp in de periode van 1929 tot 1932 met een duizelingwekkende 46% en een kwart van de Amerikanen werd werkloos.

De Dow-Jonesindex daalde van een hoogtepunt van 381,17 punten in 1929 naar een dieptepunt van 41,22 in juli 1932. Het duurde tot 1954 voordat de Dow de opgelopen verliezen wist goed te maken.

De huidige economische cijfers zijn een stuk minder somber. Economen gaan voor de Verenigde Staten nog altijd uit van een economische groei van 1,5% in 2009.

Iedere aandelenrally zal afhangen van het ontdooien van de kredietmarkt. Voorlopig is daar echter geen sprake van, denkt Arthur Cashin, 44 jaar lid van de New York Stock Exchange. Hij gelooft niet dat de beurzen zullen opveren. 'De kredietcrisis is een financiële bosbrand geworden. Ik heb het nooit eerder meegemaakt dat wereldwijd iedereen tegelijkertijd de impact voelt van een crisis.'

Ook de 82-jarige Robert Strovall van Wood Asset Management, sinds 1953 aandelenstrateeg in New York, gelooft niet in een herstel van de beurzen. 'Je kunt een oorlogswond als deze nou eenmaal niet verbinden met een verbandje. Het is goed mogelijk dat de gevolgen van deze crisis tot in 2009 voelbaar zijn.'

Arnold Tankuş
© 2008 Het Financieele Dagblad

Technisch analisten: AEX daalt verder naar 218

De AEX-index vertoont alle karakteristieken van een krach. Technisch analisten zien dan ook geen einde aan de huidige daling. Op korte termijn verwachten zij dat de beurs zal opveren, maar op de lange termijn blijft de trend neerwaarts waarbij de het dieptepunt uit maart 2003 van 218 punten voor de de graadmeter als een niveau wordt gezien waar de Amsterdamse graadmeter naar zal afglijden.

Technisch analist Roelof-Jan van den Akker van ING Wholesale Banking voorspelde eind mei in deze krant dat de AEX een stand van 300 zou opzoeken. Gisteren kreeg hij het gelijk aan zijn zijde. ´Ik heb op dat artikel heel veel reacties gekregen. Ik ben uitgelachen en ook vanuit de top van mijn eigen bedrijf heb ik de vraag gekregen waar ik in hemelsnaam mee bezig was', zegt Van den Akker. Volgens de analist hebben beleggers te lang in een ontkenningsfase gezeten en nu 'komt alle pus er ineens uit'. De vlag gaat echter niet uit: 'In een markt als deze had ik liever geen gelijk gekregen.'

'AEX kan dit jaar naar 300 punten' 24 mei 2008

Volgens Van den Akker zal in de komende weken een bodem worden gezocht tussen de 250 en 280 punten. 'De particulieren zijn tot nu toe stil blijven zitten, maar nu de AEX onder de 300 punten is gedoken zal de man op de straat de handdoek in de ring gooien en zorgen voor de laatste duw naar beneden. Een klassiek beeld in een capitulatiefase', stelt Van den Akker. Hij verwacht dat er vervolgens een rally zal komen richting de 350 punten. Dit niveau zal een lagere top opleveren. Lagere toppen en lagere bodems zijn een belangrijk kenmerk van een dalende markt. De analist stelt dat beleggers kunnen profiteren van deze rally, 'want procentueel zullen de uitslagen heel groot zijn'.

Een belangrijk niveau gebroken
'Deze week is met de daling van gisteren door de 300 punten een belangrijk niveau gebroken', zegt ook Ad Nooten van adnbeursanalyse.nl. Nooten wil het einde van de week afwachten, want mocht de AEX op weekbasis boven de 300 blijven noteren, dan blijft de steun alsnog gehandhaafd. Nooten werkt, net als veel andere technisch analisten, volgens de methode van Fibonacci. Dit is de bijnaam van Leonardo van Pisa, een Italiaanse wiskundige uit de 13e eeuw die een reeks van getallen vond waarvan het nieuwe getal steeds bestaat uit de som van de twee voorgaande getallen. Deze ratio's bleken niet alleen toepasbaar op natuurkundige fenomenen, maar ook op beurskoersen. De belangrijkste regel is dat steun- en weerstandniveaus vaak op 38,2%, 50%, 61,8% en 76,4% uitkomen.

Met het doorbreken van de 300 punten is volgens Nooten de 76,4% gebroken vanaf de top die vorig jaar rond de 560 punten werd genoteerd. 'Het zou logisch zijn als de index nu doorzakt naar de 218 punten.' Op de korte termijn denkt Nooten dat woensdag met een dieptepunt van 280 aan het begin van de handelsdag de onderkant van een lange termijn trendkanaal is bereikt waarop de beurzen zouden kunnen opveren. Iets dat in de loop van de handelsdag, mede door een gecoördineerde renteverlaging van de ECB en de Fed, ook gebeurde.

Sterk en spectaculair herstel
Technisch analist Edward Loef van Theodoor Gillisen zegt dat met het oog op de optie-expiratie van volgende week week vrijdag, een relatief fors en spectaculair technisch herstel kan worden verwacht. ´Wie zich heeft ingedekt met derivaten moet hier rekening mee houden´, waarschuwt de analist. ´Wat we geleerd hebben van de krach van 1929, de crash van 1987 en de klap na 9/11 is dat paniek een slechte raadgever is´, zegt Loef. Een ding is echter zeker: 'Op elke forse daling zal vroeg of laat een fors herstel komen.'

Loef rekent voorlopig op een daling richting van de AEX richting de 255 punten. Hij baseert zich op een zogeheten hoofd- en schouders patroon. Dit wordt in de technische analyse als één van de meest betrouwbare patronen beschouwt

Arnold Tankuş
© 2008 Het Financieele Dagblad

dinsdag 7 oktober 2008

Bos geeft Fortis noodlening van euro 34 mrd

Amsterdam

Minister van Financiën Wouter Bos heeft Fortis Bank Nederland een noodlening verstrekt van maximaal euro 34 mrd om kortlopende schulden af te lossen. Dit blijkt uit een brief van Bos aan de Kamer.

Het krediet is noodzakelijk doordat Fortis Bank België maandag een abrupt einde maakte aan de liquiditeitssteun voor het Nederlandse bankbedrijf. Dit zegt bestuursvoorzitter Jan van Rutte van Fortis Bank Nederland. 'Wij verkregen altijd liquiditeit van Brussel. Die situatie is maandag beëindigd.' Volgens Van Rutte is de overbrugging tijdelijk. 'We verwachten dat partijen op de geldmarkt positief reageren op de nationalisatie.'

Eerder stelde de Belgische premier Yves Leterme dat Fortis Nederland een kredietlijn van euro 45 mrd had gekregen van Fortis België. Dat bedrag klopt volgens Van Rutte niet.

Wel erkent hij dat de liquiditeitspositie van Fortis Groep de afgelopen week verder verslechterde. 'We zagen al geld uitstromen, maar na de koersval van vorige week maandag begonnen vooral zakelijke klanten geld terug te trekken.' Toch was het volgens hem niet noodzakelijk dat de Nederlandse Staat een 100%-belang nam. 'Ook voor ons kwam het als een verrassing. Fortis Bank Nederland verkeerde in goede staat.' Ook Fortis-ceo Filip Dierckx zei maandag dat het de wens van DNB en Financiën was om behalve ABN ook Fortis Nederland te kopen.

In zijn brief stelt Bos echter dat Fortis wel degelijk in 'ernstige liquiditeitsproblemen' kwam. Dit maakte de volledige nationalisatie noodzakelijk.

Fortis Nederland moet volgens Van Rutte meerdere keren per dag aan DNB en Financiën verslag uitbrengen. 'Ze willen weten wat de gevolgen zijn voor de solvabiliteit en hoe de ontvlechting verloopt.'

Het meest complex aan de loskoppeling is volgens Van Rutte het opzetten van een eigen systeem voor risicomanagement. Tot nu toe gebeurde dat met name centraal in Brussel. Van Rutte: 'Afgelopen weekend zijn we meteen aan de slag gegaan om een eigen systeem op te zetten.' Gevolgen voor de kredietverstrekking zijn er volgens hem niet.

Met Financiën is volgens Van Rutte afgesproken om de integratie even stop te zetten. 'We gaan eerst afspraken maken hoe we nu verder moeten.' Wie de combinatie gaat leiden is onbekend. Van Rutte: 'Ik sta overal voor open.'

Prisco Battes en Arnold Tankuş
© 2008 Het Financieele Dagblad

woensdag 1 oktober 2008

Dow down...

Zwarte maandag. Een beetje belegger die deze term hoort denkt nog altijd terug aan 19 oktober 1987. De dag die de boeken in ging als Black Monday.

Na de dalingen van afgelopen maandag werd deze term weer van stal gehaald. Kelderende koersen, chaos op de beurzen, een bloedbad, een krach. Aan superlatieven geen gebrek.

Toch is het verstandig om de koersdaling van de Dow Jones in een historisch perspectief te plaatsen. Een daling van 777 punten was voor de Dow de grootste daling sinds de index in 1896 het levenslicht zag. Maar procentueel (7%) kwam het verlies niet in de buurt van de befaamde crash van oktober 1987. De Dow verloor toen in een dag 22,6%. Dit kwam overeen met een daling van 508 punten, tot dan toe de grootste koersdaling op één dag.

In Nederland duikelde de AEX-index, toen nog genoteerd in guldens, van een slotstand van 247,09 op vrijdag naar 217,43 op Black Monday, een daling van 12%. Een week later (26 oktober) ging daar nog eens 9,25% af. Deze twee handelsdagen blijven in de boeken staan als de grootste procentuele dalingen van de Amsterdamse graadmeter op één handelsdag.

In de VS zijn ze wel iets meer gewend. Een daling groter dan 7% is in de 112 jaar dat de Dow- Jonesindex bestaat zestien keer eerder voorgekomen. Dat komt neer op een gemiddelde van één keer in de zeven jaar. Voor afgelopen maandag klopte dat bijna exact, want het is bijna zeven jaar geleden dat de Dow zo hard daalde: 17 september 2001, de eerste dag dat de beurzen openden na de aanslagen van 9/11 in New York. De Dow zakte die dag met bijna 700 punten in elkaar. In punten werd dit oude record afgelopen maandag verbroken.

Enkele jaren terug kwamen onderzoekers van de universiteiten van New York en Boston met een complexe formule om te berekenen hoe vaak een daling van dit formaat over een langere periode voorkomt.

Volgens deze formule moeten beleggers er rekening mee houden dat dalingen van 7% gemiddeld om de 4,3 jaar voorkomen. Het verlies van afgelopen maandag kwam volgens deze onderzoekers dus 2,7 jaar later dan het gemiddelde.

De veel breder samengestelde S&P 500-index deed het maandag nog een stuk slechter dan de Dow en verloor 8,8%. Volgens dezelfde formule worden dalingen in deze orde van grootte voor de S&P gemiddeld één keer in de tien jaar gemeten. Maar de laatste keer dat de S&P 500 harder daalde dan aan het begin van deze week was Black Monday in 1987 en dus meer dan twintig jaar geleden. De S&P 500 verloor die dag 20,4% tot 225,06 punten.

Deze cijfers maken de verliezen van maandag voor de belegger niet minder pijnlijk. Ze maken duidelijk dat grote koersdalingen bij een aandelenmarkt horen. Maar een beetje belegger wist dat allang.

Arnold Tankuş
© 2008 Het Financieele Dagblad